İran Savaşı’nın Ekonomik Etkisi Petrolle Sınırlı Kalmayacak: Tarım ve Alüminyum Sırada

ABD-İsrail ile İran arasında süren savaşın ekonomik etkileri yalnızca enerji piyasalarıyla sınırlı değil. Hürmüz Boğazı’ndaki aksaklıklar gübre arzını tehdit ederken, küresel tarım ve gıda fiyatlarında yeni bir şok dalgası riski artıyor. Aynı zamanda alüminyum piyasasında da maliyet baskıları yükseliyor. Uzmanlara göre dünya ekonomisi, tedarik zincirlerindeki kırılganlık nedeniyle yeni ve daha geniş kapsamlı bir krizle karşı karşıya.

Enerji Şoku Zincirleme Etki Yaratıyor

Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı işgali sırasında enerji ve emtia fiyatlarında yaşanan sert yükselişin benzeri bugün yeniden yaşanıyor.

• Brent petrol fiyatları kısa sürede %50’den fazla arttı
• Küresel borsalarda sert düşüşler görüldü

İran’ın Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapatması:

👉 Dünya petrol ve LNG akışının yaklaşık %20’sini riske attı

Ancak uzmanlara göre asıl risk:

👉 Enerji dışındaki sektörlere yayılacak ikinci dalga etkiler

Gübre Krizi Kapıda: Tarım Tehlikede

Modern tarım, azot bazlı gübrelere bağımlı. Bu noktada Körfez bölgesi kritik rol oynuyor:

• Küresel deniz yoluyla taşınan ürenin yaklaşık %50’si
• Amonyak arzının %30’u
• Toplam gübre ticaretinin üçte biri

👉 Hürmüz Boğazı üzerinden geçiyor

Son gelişmelerle birlikte:

• Üre fiyatları %50’den fazla arttı
• LNG arzındaki daralma üretim maliyetlerini yükseltti

Bu durum küresel gübre arzında ciddi aksamalara yol açıyor.

Mısır Üretimi ve Gıda Fiyatları Risk Altında

Gübre şoku özellikle mısır üretimini vuracak:

• Mısır, yüksek azot gerektiren bir ürün
• ABD, küresel üretimin üçte birini karşılıyor

Ancak:

• Hürmüz üzerinden gelen gübre sevkiyatları gecikiyor
• Nisan-Mayıs ekim sezonu risk altında

Uzmanlara göre:

👉 ABD’li çiftçiler 1,5 milyon hektara kadar mısır yerine soya ekebilir

Bu da:

• Gıda fiyatlarını küresel ölçekte artırabilir
• Et, süt ve tavuk fiyatlarını yukarı çekebilir

Gıda Enflasyonu ve Sosyal Etki

ABD’de:

• 2025’te et fiyatları %15 arttı
• 2026’da gıda enflasyonu %3,1 bekleniyor

Ancak gübre şoku bu rakamları yukarı çekebilir.

En büyük yük:

👉 Düşük gelirli haneler üzerinde olacak

Çünkü bu kesim:

• Gelirinin yaklaşık üçte birini gıdaya harcıyor

Gelişmekte Olan Ülkeler Daha Kırılgan

Gübre krizinin etkisi gelişmekte olan ülkelerde daha sert hissedilecek:

• Stratejik rezervler sınırlı
• Tarım sübvansiyonları zayıf
• Mali alan dar

Özellikle Sahra Altı Afrika’da:

👉 Küçük fiyat artışları bile üretimi tehdit edebilir

BM Dünya Gıda Programı’na göre:

👉 Savaş uzarsa 45 milyon kişi daha açlık riskiyle karşı karşıya kalabilir

Alüminyum Sektörü de Baskı Altında

Enerji ve tarımın ardından alüminyum sektörü de risk altında:

• Körfez ülkeleri küresel arzın
  → %20’sini ihraç ediyor
  → %8’ini üretiyor

Savaş sonrası:

• Alüminyum fiyatları ilk etapta %15 arttı
• Daha sonra kısmen gerilese de hâlâ
  → %6 daha yüksek

Tüketiciye Yansıma Kaçınılmaz

Artan maliyetler şu sektörlere yansıyacak:

• Otomotiv
• Havacılık
• İnşaat
• Elektronik
• Beyaz eşya

👉 Sonuç: tüketici fiyatlarında yeni artış dalgası

Küresel Ekonomi İçin Kritik Ders

Son 5 yılda yaşanan üç büyük şok:

• COVID-19
• Rusya-Ukrayna savaşı
• Hürmüz krizi

Ortak noktayı gösteriyor:

👉 Tedarik zincirleri aşırı kırılgan

Sonuç: Yeni Dünya Düzeni — Sürekli Şoklar

Uzmanlara göre:

• Jeopolitik gerilimler artıyor
• İklim riskleri büyüyor
• Tedarik kesintileri artık “istisna” değil

👉 Yeni normal: sık ve maliyetli şoklar

Net mesaj:
Küresel ekonomi için artık verimlilik değil,
👉 dayanıklılık (resilience) öncelik haline geldi.

Kaynak:  The Atlantic Council

Atilla Yeşilada ve Güldem Atabay tarafından kaleme alınan özel raporlarımıza abone olmak ister misiniz? Raporlarımız kurumsal müşterilere yöneliktir. Abonelik ücretlidir. Koşulları öğrenmek için bize e-mail atın: [email protected]